البحار من يعبر به ؟ و لا من وراء الجبال ؛ بل العلم مجبول في قلوبكم ؛ تأدّبوا بآداب الرّوحانيّين ، و تخلّقوا باخلاق الصّدّيقين حتّى ظهر العلم من قلوبكم ، فيعلّمكم و يعطيكم » « 37 » . پس بدان كه جمع و توافق احاديث و آيات مسطوره - به طريق تحقيق - كه كشف حجاب از وجه مطلوب نمايد ، آن است كه : چون حضرت رفيع الدّرجات ، انسان را صاحب دو قوّه فرمود : يكى قوّهء عمليّه به جهت اعمال صالحه و طاعات حسنهء ظاهريّه و باطنيّه ، و ديگرى قوّهء علميّه به جهت دريافت علوم و معارف الهيّه ؛ چنان‌كه مىفرمايد : وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِيدٌ « 38 » ؛ مراد از سائق ، قوّهء عمليّه است كه مىراند ظاهر و باطن را بر طاعات ، و مراد از شهيد ، قوّهء علميّه است كه ادراك مىكند سرّ و علن و غيب و شهادت خود را و عالم را ؛ و از براى هريك از اين دو ، اطوار چند است كه مسمّى است به صراط المستقيم عملى و علمى در طريق الهى . و قوّهء عمليّه ، ميل ذاتى است مجعول در حقيقت انسان كه باعث مىشود بيرون آوردن كمالات بالقوّهء خود را به فعليّت ؛ و آن را در مراتب نفس نباتيّهء انسانيّه ، ميل نامند ، و در نفس حيوانيّه ، شوق و شهوت نامند ، و در نفس امّاره ، هوا نامند ، و در نفس لوّامه ، اسلام نامند ؛ و در اين مرتبه ، باعث مىشود تهذيب ظاهر را به نواميس الهيّه از طاعات و عبادات شرعيّه ، و پاك

--> ( 37 ) - مگوييد علم در آسمان است ، چه كسى آن را فرود آورد ؟ و مگوييد در آفاق زمين است ، چه كسى آن را بالا برد ؟ و مگوييد در آن سوى درياهاست ، چه كسى آن را عبور دهد ؟ و مگوييد كه در وراء كوههاست ، بلكه علم در دلهاى شما سرشته شده است ؛ به آداب و روش روحانيان مؤدّب شويد ، و به اوصاف صدّيقان متّصف گرديد تا دانش از دلهاى شما ( بجوشد و ) آشكار گردد ، پس شما را بياموزد و به شما عطا شود : « احياء العلوم » 1 : 77 ، « جامع الاسرار » : 513 ( 1052 ) ( 38 ) - و مىآيد هركس ، و با اوست كسى كه او را مىراند و كسى كه گواهى مىدهد : سورهء 50 آيهء 21